جراتمندي چيست؟
جرات مندي توانايي ابراز خود و ابراز حقوق خود بدن تجاوز به حقوق ديگران است. جراتمندي رابطه مستقيم، باز و صادقانه اي است كه باعث گسترش وجود خويشت و ابراز خويشتن مي گردد. عمل به نحو جراتمندانه به شما اجازه مي دهد تا اعتماد به نفس را در خود حس كنيد و عموماً موجب برانگيختن حس احترام دوستان و آشنايان مي شود. جراتمندي امكان دستيابي به روابط صادقانه را افزايش مي دهد و به شما كمك مي كند تا درباره خود احساس بهتري داشته باشيد و بر موفقيتهاي روزمره، تسلط بيشتري بيابيد. و همين امر در جاي خود توان تصميم گيري و احتمال توفيق شما را در دستيابي به آنچه از زندگي مي خواهيد، افزايش مي دهد.
جراتمندي در اصل به معناي توانايي ابراز افكار و احساسات به شيوه اي است كه در آن نيازهاي شما به روشني مشخص مي شود و راه ارتباط با ديگران براي هميشه گشوده باقي مي ماند. با وجود اين شما قبل از ابراز آزادانه نيازهاي خود بايد باور كنيد كه از حق مشروع داشتن اين نيازها برخورداريد. حقوق زير را هميشه بايد مد نظر داشته باشيد:
o شما حق داريد در مورد چگونگي هدايت زندگي خود تصميم بگيريد. اين حق، پيگيري اهداف و آرزوهاي شخصي و تعيين اولويتهاي خاص خود شما را شامل مي شود.
o شما از اين حق برخورداريد كه ارزشها، باورها، عقايد و عواطف خاص خودتان داشته باشيد و حق داريد از بابت اين ارزشها، باورها، عقايد و عواطف به خودتان احترام بگذاريد. مهم نيست ديگران چه عقيده اي دارند.
o شما حق داريد بابت اعمال يا احساسات خود به ديگران توضيح ندهيد نياز نيست اعمال و احساسات خود را توجيه كنيد.
o شما حق داريد به ديگران بگوييد مايليد بگوييد چگونه با شما رفتار شود.
o شما حق داريد خودتان را ابراز كنيد و حق داريد بگوييد "نه"، "من نمي دانم" "من نمي فهمم" يا حتي "من اهميت نمي دهم". شما حق داريد وقتي را به شكل دهي افكار خود پيش از ابراز آنها اختصاص دهيد.
o شما حق داريد از ديگران درخواست اطلاعات يا كمك كنيد بدون اينكه از بابت نيازهاي خود دستخوش احساسات منفي شويد.
o شما حق داريد افكارتان را تغيير دهيد، اشتباه كنيد و گاه غير منطقي عمل كنيد وگاه غير منطقي عمل كنيد و پيامهاي آن عمل را كاملاً بپذيريد.
o شما حق داريد خودتان را دوست بداريد هر چند مي دانيد كامل نيستيد و گاهي كارها را پايين تر از حد توانايي كامل خود انجام دهيد.
o شما حق داريد روابط مثبت ورضايت بخش برقرار كنيد. روابطي كه در آن احساس آرامش كنيد و آزاديد صادقانه خود را بيان كنيد، و حق داريد روابط خود را اگر نيازهاي شما را برآورده نسازد، تغيير يا خاتمه دهيد.
o شما حق داريد زندگي خود را به هر شيوه اي كه خودتان تعيين مي كنيد تغيير و تحول دهيد.
o وقتي شما باور نداشته باشيد كه صاحب اين حقوق هستيد ممكن است در قبال شرايط و رويدادهاي زندگي خود منفعلانه واكنش نشان دهيد. وقتي به نيازها، عقايد و داوريهاي ديگران بيش از نيازها، عقايد و داروهاي خود اهميت دهيد احتمالاً احساس آسيب، تشويش و حتي خشم مي كنيدو. اين نوع رفتار انفعالي و غير جراتمندانه، اغلب غير مستقيم و از لحاظ هيجاني غير صادقانه و خود انكارگرانه است.
o نزد خيلي از افراد توجه به نيازهاي مشروع خود و ابراز آن حقوق، خودخواهنه تعبير مي شود. خود خواهي به معني تنها به حقوق خويش توجه كردن و عدم توجه به حقوق ديگران است. نكته اي كه به نحو تلويحي و تاكيد بر حقوق شما حاضر است اين حقيقت است كه شما از بابت مشروع ديگران نيز نگران هستيد.
خود خواهي و پرخاشگري
وقتي خود خواهانه يا به شيوه اي كه مستلزم تجاوز به حقوق ديگران است، رفتار مي كنيد در واقع به جاي عمل به شيوه سازنده و جراتمندانه، مخرب و پرخاشگرانه عمل مي كنيد. مرز بسيار مشخصي اين دو شيوه كنش را از هم جدا مي سازد.
پرخاشگري يعني اينكه شما به بهاي تخفيف يا تحقير حقوق يك فرد ديگر، حقوق شخصي خود را ابراز كنيد. پرخاشگري چنان از لحاظ هيجاني و بدني پرزور و فشار انجام مي گيرد كه به حقوق ديگران مجال بروز نمي دهد. پرخاشگري معمولاً خشم يا كينه ديگران را برمي انگيزدو مي تواند عليه قصد و نيت شما نتيجه دهد و نيز موجب مي شود ديگر مردم به شما احترام بگذارند. شما ممكن است در لحظه خاصي احساس تفوق و تسلطكنيد ولي بعداً اگر درباره مسايلي كه رخ داده فكر و تامل كنيد، احساس گناه مي كنيد.
جراتمندي به چه چيزي نخواهد انجاميد.
جراتمندي نه لزوماً به خوشحالي شما مي انجامد و نه رفتار مناسب از سوي ديگران را تضمين خواهد كرد. و نه اينكه تمامي مشكلات شخصي شما را حل مي كند و يا تضمين نمي كند كه رفتار ديگران جراتمندانه باشد و نه پرخاشگرانه. جراتمندي به اين معني نيست كه شما هر چه بخواهيد به دست مي آوريد؛ ولي نبود جراتمندي محققاً يكي از دلايل وقوع تعارضات در روابط است.
فنون خاص جراتمندي
تا آنجا كه ممكن است شما بايد درباره آنچه مي خواهيد، درباره آنچه فكر مي كنيد و درباه آنچه احساس مي كنيد، روشن و خاص صحبت كنيد. عبارات زير اين صراحت و دقت را ارائه مي دهند:
o من مي خواهم كه ..."
o من نمي خواهم شما ..."
o آيا شما ...؟ "
o من آن را زماني دوست دارم كه آن را انجام دهيد."
o من عقيده متفاوتي دارم، من فكر مي كنم كه ..."
o من نظرات مختلفي در اين زمينه دارم. با اين وجوه مسأله به اين دلايل موافقم ولي درباره اين وجوه به اين دلايل احساس خوبي ندارم."
بسيار مفيد خواهد بود دقيقاً توضيح دهيد مقصود شما چيست و چه چيزي مد نظر شما نيست مانند گفتن اينكه "من نمي خواهم اين مساله را پايان دهم بلكه دوست دارم درباره آن صحبت كنيم و ببينيم آيا مي توانيم از وقوع دوباره آن جلوگيري كنيم."
صريح باشيد. پيام خود را به شخصي كه طرف اصلي صحبت شماست، بيان كنيد. اگر مي خواهيد به مريم چيزي بگوييد آن را جز به او به هيچ كس ديگر نگوييد. به گروهي كه مريم هم عضوي از آن گروه است، نگوييد.
پيام از آن "خود" شماست. تصديق كنيد كه پيام از آن خود شما است يعني دريافت خودتان از خوبي ـ بدي يا درست ـ نادرست و درك خودتان است. شما مي توانيد مالكيت خود را با عبارات شخصي شده (يعني استفاده از گفتارهايي كه با "من" آغاز مي شود) آشكار سازيد مانند "من با شما موفق نيستم (بجاي گفتن "شما در اشتباه هستيد") يا "من دوست دارمم شما چمن را كوتاه كنيد (بجاي گفتن "شما در واقع بايد چمنها را كوتاه كنيد، شما كه اين را مي دانيد.") گفتن اينكه شخص اشتباه
مي كند يا بد است و بايد براي منفعت خودش هم كه شده تغيير كند در واقع تنفر و مقاومت او را نصيب شما خواهد كرد نه فهم و همكاري او را.
تقاضاي باز خورد. از عباراتي چون "آيا مقصود من روشن است؟ شما چگونه به اين موقعيت نگاه مي كنيد؟ شما چه مي خواهيد انجام دهيد؟" استفاده كنيد. تقاضاي ارائه بازخورد، ديگران را تشويق مي كند تا سوء فهم شما مورد تصحيح قرار گيرد همچنين به ديگران كمك مي كند دريابند شما عقيده، احساس يا تمايلي را بيان داشته ايد نه اينكه تحكمي در ميان باشد. ديگران را هم تشويق كنيد در باز خوردي كه ارائه مي كنند صريح، مستقيم و خاص عمل كنند.
يادگيري جراتمندتر شدن
همزمان با فراگيري جراتمندتر شدن، بايد خاطر نشان كنيم كه از مهارتهاي نقل گفتارهاي جراتمندانه به نحو گزينشي استفاده كنيد. آنچه از طريق كلام به شخصي مي گوييد كافي نيست بلكه علاوه برآن از طريق غير كلامي يعني با آهنگ صدا، ژستها، تماس چشمي، حالات چهره و ادا و اطوار نيز ارتباط برقرا كنيد. لازم به ذكر است كه چنين مهارتهايي نياز به تمرين و زمان دارد همچنين شما لازم است خودتان را در مجموع بپذيريد عليرغم خطاهايي كه مرتكب ميشويد. مجموع اينها شما را به هدفتان كه جرأتمندانه عمل كردن است ميرساند. همزمان با عمل به اين فنون، معمولاً داشتن يك محيط حمايتي و پذيرنده مفيد خواهد بود. مردمي كه شما را بفهمند و از شما مراقبت كنند بزرگترين سرمايههاي شما هستند.
مترجم:عباس بخشيپور رودسري , كارشناس مركز مشاوره دانشگاه تهران
